Novi Sad, ul. Kraljevića Marka 3 info@centarnacionalnestrategije.org +381655371414

Politička misao Vojvodine srpske

POLITIČKA  MISAO VOJVODINE SRPSKE

     Grb prvog vojvode Srpske Vojvodovine, Jovana Monasterlije, priznatog od Svetog rimskog cara Leopolda,   1683. godine.

Nadgrobna ploča od carskog porfira, blaženo počivšeg Adama od Monasterlije , sina Jovana Monasterlije, u manastiru Novo Hopovo-poginulog u odbrani Iriškog šanca 1716. godine.

Manastir Beogradsko-sremske mitropolije Novo Hopovo, zadužbina despota Jovana i mitropolita  Đorđa Brankovića – obnovljen od Lacka i Marka Ovšića iz Rac Kevija 1575. godine

      Ovaj članak posvećujemo političkoj misli i političkoj tradiciji koja, danas, ne cveta i gotovo se i ne spominje u Vojodini Srpskoj i u Novom Sadu, a, koju je u istorijskoj nauci i arhivistici, uspostavio Vasa Stajić pišući prvu političku istoriju Novog Sada. („Građa za političku istoriju Novog Sada”,1) oslonjenu na Fond od izuzetnog značaja – Magistrat slobodnog kraljevskog grada Novog Sada.

       Ovu studiju, kao i „Građu za kulturnu istoriju Novog Sada” i šest knjiga „Novosadskih biografija”, u prvoj polovini HH veka, publikovao je Vasa Stajić, pošto je prethodno arhivistički uredio i istražio, magistrate Novog Sada i Petrovaradina, a potom, objektivnom polit-istorijskom metodom, obradio tristagodišnju srpsku istorijsku i političku građu. Njegove studije su veoma  značajne, što  pokazuje svojim osnivanjem, Katedra za istoriju Filozofskog fakulteta, 1954. godine.

    Navedene činjenice, međutim, nisu bile dovoljne, da se  u Novom Sadu i Vojvodini, čak ni  u drugoj deceniji HHI veka, začnu i uspostave visokoškolske političke studije, ili institut za naučno istraživanje političkih procesa i  fenomena. Ni autentična polit-istorijska pojava, kakva je sama AP Vojvodina ili Vojvodina članica Skupštine Evrope regija –do danas, nije zaslužila polit –  istraživanja!?

    Fenomen „apolitične“ Vojvodine, evrpske regije, raspostrte na 25 hiljada kvatratnih kilometara srednje evrpskog zemljišta u Republici Srbiji – izvesno je uzrokovan okolnošću da se nije desila konstitucija srpske nacije. Ni kao istorijski događaj,  ni   kao ustavno-pravni akt,  pa ni kao proslava i značajan „dan nacionalne državnosti”!? Otud je ostao neprimećen i politički život , baš kao i moguće studije na temu političke Vojvodine.

    Ustav Republike Srbije od 2006. godine i Dejtonski mirovni sporazum, iz 1995. godine, tek su predlošci mogućoj nacionalnoj konstituciji. Desetak državnosti rašanskog i srpskog naroda, u prošlom milenijumu, takođe su osnov, temelj i moguć argument, u prilog konstituciji, po tradiciji uspostavljenoj „Građom za političku istoriju Novog Sada” Vase Stajića 2) – delimično su nastali, pod krovom – Magistrata slobodnog kraljevskog grada Novog Sada, odnosno u Istorijskom arhivu grada Novog Sada, koji baštini ovaj arhivski fond od izuzetnog značaja.

     Tekst koji sledi, prilog je  ideji nacionalne konstitucije i začetku polikoloških studija u Vojvodini Srpskoj.

     Savremena politička misao, nužno mora biti, valorizovana na osnovu istorijske građe, primenom objektivne arheološke i matematičke metode –  rekonstruktivne analize – srpske političke, verske i kulturne tradicije, na prostorima severno od Beograda, Save i Dunava.

     Suština u ovim studijama, kako i u političkoj istoriji Vase Stajića, nužno se oslanja na posebne političke tradicije srednjevekovlja u Sremu, Bačko, Baranji i Banatu, odnosno u Beogradsko Sremskoj i Sremsko-karlovačkoj Patrijaršiji Srpske Pravoslavne Crkve, koja je uspostavljena još u vreme Vespremske Arhiepiskopije Svetog Ćirila i Metodija, u preraskolnom hrišćanstvu, 869. godine, kao posebna crkvenost Raca i Srba, darovana od strane dvojice rimskih papa, Jovana i Adrijana.

A da je baš u pitanju posebna civilizacija i slobodan narod, sa drugačijom organizacijom društva, nezavisnog u odnosu na Rim, u prvih hiljadu godina nove ere, svedoči najbolje, Hrišćanska apostolska crkva, apostola Pavla, od I veka, pa do prvog kralja Ugarske Stefana – Sent Ištvana (1001 – 1038), koji je nosio slovensko ime Vojko do  krštenja Sentištvanovog; a sin njegov prvenac, zvao se po racki – Mirko!? Sent Ištvan je krunisan na samom početku drugog milenijuma, u još uvek jedinstvenoj Hrišćanskoj crkvi. Crkva Hristova doživeće prvi raskol, 16 godina posle smrti Svetog Stefana – Vojkove smrti, tek 1054. godine. Prema tome, Stefan je bio prvi kralj Ugara i svih starinaca, Rackih hrišćana u Panoniji.

Kakvo je kraljevstvo Vojkovo – Stefanovo bilo, svedoči najbolje pismo pape Silvestera, upućeno kralju Stefanu:

„U pismu mu papa izražava čuđenje što se u Mađarskoj nalazi devet „grčkih“, a samo jedan „latinski“ manastir.

Ne samo ugledne starešine, nego i znatni delovi mađarskog naroda pripadali su tada „grčkom“, u stvari slovenskom i ćirilo – metodskom obredu.“

Sveti Ćirilo i Metodije su 867. godine, 150 godina pre pojave Mađara na istorijskoj sceni u Panoniji, kod panonskih rackih i moravskih kraljeva, Kocilja i Pribe – osnovali četiri episkopije i arhiepiskopiju Vespremsku na Balatonu. Arhiepiskopija je autokefalna hrišćanska crkva, po kanonima, a i na Saboru konstituisana. Državotvorni staleži Raca, samostalno su birali svog arhiepiskopa, pre dolaska Ugara u Panoniju. A Ugri su se pojavili na istorijskoj sceni oko  980. godine.

Raci su u svojim crkvama služili liturgiju na srpsko – slovenskom jeziku, jer su sveti Ćirilo i Matodije, nasuprot protivljenju nemačke Salcburške nadbiskupije, kod dvojice papa u Rimu – prvo kod Adrijana, 869. godine, a zatim kod Jovana VIII, 879. godine – odbranili taj stari racki i srpski liturgijski jezik. Svetom Ćirilu i Svetom Metodiju pape su izdale bulu „Marljivost tvoja“ i tako ozakonili racku liturgiju. Istu je priznao i vaseljenski patrijarh Fotije, 882. godine. A pečat samoj misiji ostavio je svojom kanonizacijom – svetaštvom, Sveti Ćirilo, preminuvši, prilikom drugog boravka i odbrane slovenske liturgije i Panonske arhiepiskopije, u Rimu. On je svetitelj jedinstvene hrišćanske crkve, preraskolne. I dan danas je, sahranjen kraj papske stolice, u crkvi Svetog Klimenta. I tako, Sveta slovenska braća, racki jezik učiniše četvrtim liturgijskim jezikom na svetu, posle starogrčkog, latinskog i aramejskog!

Važno je napomenuti, posebno  zbog intencije ove studije, da u političkom životu srednjevekovlja, u južnoj Ugarskoj i Vojvodstvu Srpskom – nije se desila revolucija,  niti realizacija revolucionarne floskule: o odvajanju crkve od države, po primeru  francuske revolucije!? Niti je bilo odvajanja crkvenog, narodnog, sabornog i političkog života, počevši u istoriji zabeleženih – najranijih vremena. Nije to bilo moguće, ni u vreme ozakonjene Andrijine sabornosti i Ugarskog Sabora iz 1222. godine, pa ni do vremena Ferdinanda austrijskog i Srpske Despotovine u Srbiji, Kranjevini Slavoniji i Sremu!

    Jednakovremeni sa Kraljevinom Raškom, ali naseljeni na severnijim prostorima, u Panoniji i izvan suvereniteta Carstva Srba, Blgara, Arbanaha i Grka Cara Dušana Silnog – jedakoimeni Raci, baštinici su ranosrednjevekovne pravoslavne crkvenosti svetog Ćirila i Metodija, na desetine feudalnih manastirskih poseda, a od vremena despota, iz porodice Lazarevića, Brankovića, Bakića, Ovčarevića, Belmuževića i veoma značajnih Jakšića – i brojnih gradova i najviših zvanja u Ugarskoj i Austriji.

Raci žive u srednjoj, i po istorijskoj nomenklaturi, Evropi novog veka. O njima i najautoritativniji izvori i institucije, svedoče da su živi, i u XIX veku, borbeni, da imaju svoju posebnu pravoslavnu religioznost i jezik, poseduju carske privilegije, podarene od Leopolda I Svetog rimskog i apostolskog cara, 1689/1690-1695. godine. Slobodu bez kmetskog staleža i ravničarsku zemlju, ali i to sve samo do početka XX veka!?

Ti Raci, u Panoniji, Srednjoj Evropi, od strane najvišeg državnog i političkog autoriteta XVII veka, Svetog rimskog Cara Leopolda I, bili su priznati. I to zahvaljujući beogradskom Saboru rašanskog patrijarha Arsenija III Čarnojevića, održanog od, 18. jula 1690. godine, koji je trajao do pristizanja rackih Privilegija, u avgustu mesecu iste godine.

      Državna sabornost kod Rašana i Srba znatno je starija institucija od crkvene sabornosti. Obe saborne funkcije države i crkve, objedinjene su zahvaljujući svetorodnoj dinastiji Nemanjića. U to vreme, crkva i država su praktikovale i uživale saborno jedinstvo. Tek sa Francuskom revolucijom, 1789. godine, uspostavljeno je pravilo o odvajanju crkve od države, odnosno o laičkom političkom životu. Ova moda se prelila i u XIX veku, gospodarila ideologijom Prvog srpskog ustanka. Međutim, kupovinom kneževskog dostojanstva velikog kneza Miloša Obrenovića, od turskog sultana, za 1000 kesa dukata i 1000 zlatiborskih volova, – pokušana je rekonstrukcija državnih i sabornih tradicija srednjevekovne Raške i srpske države. Karađorđe je ostao sa titulom vojvode –vožda. A Sretenjskim ustavom je obezbeđeno saborno pravo delu crkvene jerarhije, Beogradske mitropolije SPC, po primeru srednjevekovnih sabora, u okviru Sremskokarlovačke Patrijaršioje!

     Crkveni sabori kod Rašana i Srba,  istorijski gledano, od 1219. godine, sa dobijanjem autokefalnosti Žičke arhiepiskopije Svetog Save – postali su zasebna upravna i izborna tela, delimično nezavisna od vladara. Sveti Sava je kanonsko – pravnom i diplomatskom misijom, u Nikeji, 1219. godine, na praznik Uspenja presvete Bogorodice –  obezbedio kod vaseljenskog patrijarha Manojla, koji ga je hirotonisao za Arhiepiskopa sve srpske zemlje, i vizantijskog cara Teodora I Laskarisa, da raškog Arhiepiskopa, samostalno i saborno, bira Sabor srpske zemlje. I da posle izbora patrijarha i vladara, nije potreban poseban pristanak i naknadna potvrda, bilo kog vizantijskog cara i vaseljenskog patrijarha. Time je oživelo ranosrednjevekovno pravo Panoske  crkve, svete braće Ćirila i Metodija!

    Ali ne samo crkvenim kanonima i Krmčijom Svetog Save, već

i jednakovremenim Zakonom Stefana Prvovenčanog i savladara

Radoslava, ispisanim u podzvoničkom prostoru Žiče – uspostavljeno je pravilo, koje do danas bukvalno nije izbrisano –  o ustoličenju vlada i patrijaraha Raške države i Srpske crkve.

Ovaj Zakon je zapisan, pod kulom manastira Žiče, da li u vreme prvog Žičkog sabora i Stefanove krunidbe ili, eventualno, u

vrlo kratkom roku posle 1220. godine. Zakon Stefana Prvovenčanog, koji je dostupan svakom hodočasniku, i dan danas, glasi: „Ovaj sveti i preosvećeni hram Spasa našeg Isusa Hrista ja, milošću Božjom venčani kralj Stefan i s prevazljubljenim sinom svojim Radoslavom prvencem, koga i blagoslovismo da bude kralj čitave ove države, u ovom hramu Spasa našeg, ovde, da postavljaju se svi budući kraljevi ove države; i arhiepiskopi i episkopi i igumani da se postavljaju ovde.”4)

O sabornom izboru Arhiepiskopa Žičke arhiepiskopije i Pećke patrijaršije, najbolje svedočenje pruža Ohridski arhiepiskop Homatijan, savremenik i kanonski protivnik izbora Svetog Save za arhiepiskopa, protiveći se istom i pišući protesna pisma vaseljenskom patrijarhu Germanu i Svetom Savi.5) Možda i zahvaljujući samom Homatijanu, povrativši se u Nikeju, Sveti Sava je uspeo naknadno da obezbedi carsku hrisovulju o potpunom autokefalnom izboru svakog sledećeg srpskog arhiepiskopa posle njega u Raškoj.

     Iskoristivši ovaj akt, o samostalnom izboru srpskog arhiepiskopa na Državnom saboru Raške kraljevine – zbog izuzetnog značaja čina izbora arhiepiskopa, za kanonsku odbranu autokefalije – SvetiSava 1233. godine, sa Raškim kraljem Radoslavom i celokupnim državnim saborom (lično prisutan i po svojoj inicijativi) bira Arsenija Sremca za novog arhiepiskopa srpske zemlje!

     Genijalan kanonsko – diplomatski poduhvat Svetog Save, realizovan prilikom izbora za arhiepiskopa žičkog, Svetog Arsenija Sremca –ogleda se, pored sabornog i u personalnom jedinstvu Ćirilo – metodska arhiepiskopija sa Balatona (867. l.g), sa novoosnovanom Žičkom arhiepiskopijom Srpske pravoslavne crkve! Ovim činom, na vjeki-vjekova, je uspostavljeno jevanđeosko – liturgijsko jedinstvo (Sveti Sava je nasledio Jevanđelje srpsko-slovenske redakcije od Ćirila i Metodija) Panonske arhiepiskopije, starije petstotina godina, sa novom Žičkom arhiepiskopijom. Naime, Svetom Savi, graditelju brojnih manastira u Panoniji, bilo je poznato, mnogo ranije, pravo Panonske hrišćanske crkve na samostalni izbor arhiepiskopa, bez posebnog ili naknadnog saglasja Carigrada i Rima.I genije i svetitelj, Sv. Sava je, neprolazno – kanoski-pravno, ovu tekovinu očuvao i vazdiognuo u rašansko i srpsko večito pravo.

    Saborni izbor patrijarha i vladara na Državnom saboru sve srpske zemlje – pravilo je, koje je poštovano, čak i u vremenima kada vladarske kuće Nemanjića, Lazarevića i Brankovića, nisu više bile u mogućnosti da sazivaju Državni sabor. Zahvaljujući Arseniju III Čarnojeviću i Beogradskom saboru,1690. godine 6), fantastičnim privilegijama obezbeđenim za Srbe od svetorimskog cara Leopolda I, saborna pravila državnog sabora sve srpske zemlje – obezbeđena su i u novom carstvu, u kontinuitetu i ponovo u Panoniji, odnosno na svim teritorijama i u istorijskim kraljevstvima: Dalmaciji, Slavoniji, Ugarskoj…, koje naseljavaju u kontinuitetu Raci i Srbi.

     Ujedinjenjem Sremsko – karlovačke Patrijaršije, sa svim mitropolijama Srpske crkve u jednu Crkvu i Državu, 1920. godine, i kanonskim preseljenjem sedišta Arhiepiskopije iz Sremskih Karlovaca u Peć, a proširenjem Beogradske mitropolije na Beogradsko – karlovačku – baš kao u vreme Svetog Save, omogućeno je da na crkveno – narodnom saboru svih srpskih zemalja, bez posebnog priznanja Rima ili Carigrada, bude biran srpski patrijarh. Ova fantastična tekovina sabornog izbora, osnovna je odlika srpske crkvenosti i duhovnosti i dan danas.

    Sa kakvim trudom saborni izbor arhiepiskopa i vladara je sprovođen, duže od jednog milenijuma, najbolje svedoči istorijski primer izbora patrijarha Nikodima u vreme vladavine svetog kralja Milutina. Ovim primerom najbolje se karakteriše funkcija državnog sabora u izboru patrijarha i vladara.7)

    Najznačajniji istoričar srpske sabornostii držanog prava, prof. dr Teodor Taranovski, vrlo slikovito opisuje izbor patrijarha u vreme najvišeg uzleta Raške države, kod kralja Milutina: „U vreme uspostavljene jedinstvene vladavine kralja Milutina (1316-1321) spadaju sabori, koji su bili održani posle smrti arhiepiskopa Save III (umro u julu 1316 g.) radi izbora novog arhiepiskopa. O tome se kod Danila priča ovako: ‘i sabrav vas sabor otačastvija si, vsečastnije episkopi i igumeni i črnce i velikoslavnije vlasteli, iziskuje (kralj Stefan Uroš) takovaago muža ne jedinaju, no i trišti, i za vse godište, i mnogaja popečenija o tom imeje’ (Daničić, Životi, 152), i tek nakon svih tih napora izborje pao na hilandarskog igumana Nikodima.” 8)

    Ni silnijeg vladara, ni sabornijeg izbora Patrijarha sve srpske zemlje!? Ovaj izuzetan primer svedoči da je nauk Svetog Vasilija Velikog, da se predanje vere ne menja i ne tumači iznova – osnov-no pravilo i u sabornom životu Srpske pravoslavne crkve i srpskog naroda. Odnosno, da se kanonski valjano, saborno, donose najvažnije odluke u životu Crkve i srpskog naroda.

      Izmenom Ustava SPC, 1957. godine, i podele u SPC na „federalnu” i „raskolničku”, crkvu starog i novog Ustava – saborni izbor patrijarha SPC biva uspostavljen na novim ustavnim pravilima. Po njima, birani su blaženopočivši patrijarsi German i Pavle. Njegova svetost patrijarh Pavle, pak, proslavio se liturgijskim ujedinjenjem tzv. „raskolničke” i tzv. „federalne” Crkve.

     Kanonsko i saborno ujedinjenje, kakvo nam fantastičnim primerom pruža Ruska pravoslavna crkva, na početku XXI veka, u SPC je izostalo. Saborno ujedinjenje Zagranične i Ruske pravoslavne crkve u Rusiji desilo se na Svetog Savu 14. januara 2009. l.g. A zatim su Rusi, na novom saboru, birali i novog patrijarha Ruske pravoslavne crkve, i izabrali Kirila. Ovaj primer Sabor Srpske pravoslavne crkve jedino može da sledi, kao kanonski pravovaljan. Popularno izdanje studije: „Sveti Sava i Solomonova mudrost”,9) osim što svedoči o činjenici da je državna sabornost kod Srba bila i institucionalizovana, i da su Žiča i druge vladarske zadužbine saborna zdanja. Njihova arhitektura matematičkim i arheološkim jezikom govori o sabornom životu i zasedanjima držav nih i crkveno – narodnih sabora, od pre 790 godina. Arhitektura Žiče i drugih crkava i manastira koje su osnivali Nemaljići, Lazarevići, Brankovići i Obrenovići – omogućuju uvid u sve najznačajnije tekovine duhovne i materijalne sabornosti kod Srba.

 Studija „Sabori kod Rašana i Srba” –ukazuje  najširoj javnosti, na činjenicu  da će saborni duh, tradicija, kanonsko jedinstvo i nauk Vasilija Velikog i Svetog Save – biti poštovan, na vjeki vjekova.

     Materijalna, duhovna, pa samim tim i politička tradicija Vojvodstva Srpskog i Vojvodine članice Skupštine Evrope regija, civilizacijska su tekovina, koja zaslužuje značajna po obimu i metodološkom postupku nova istraživanja.Ova gotovo „neuzozorana zemlja“,političke Vojvodine, koja dosada nije istraživana, izuzetnoj je zanimljiv fenomen i zahtev da  politikologija vojvođanskog političkog prostora postane   naučni fenomen i naučna disciplina .

1) Vasa Stajić, „Građa za političku istoriju Novog Sada” – Iz magistratske

arhive ispisao Vasa Stajić, Narodni odbor i Matica srpska, Novi Sad, 1951.

2) Isto

3) dr Milan Paroški, „Ideja sabornosti i državotvorni sabori u srpskoj političkoj tradiciji”, doktorski rad, odbranjen na Fakultetu političkih nauka, Beograd, marta 2011. godine.

4) Stefan Prvovenčani, Sabrani spisi, Žički natpisi, Beograd 1988, 111.

5) Georgije Ostrogorski, Pisma Dimitrija Homatijana Sv. Savi i odlomak Homatijanovog pisma patrijarhu Germanu o Savinom posvećenju, Svetosavski zbornik, knj.3, Beograd, 1939.

6) Stefan Čakić, Velika seoba Srba 1689/90 i Patrijarh Arsenije III Crnojević, Prometej, Novi Sad, 1990.

7) dr Teodor Taranovski, Istorija srpskog prava u Nemanjićkoj državi, Izdavačka knjižarnica Gece Kona, Beograd, 1931.

8) Isto, str. 171.

9) dr Milan Paroški, „Sveti Sava i Solomonova mudrost”, „Pešić i sinovi”, Beograd, 2009.

Grb Vojvodine Srpske sa carskim orlom krunom i lavom koji drži sablju – Manastir Šišatovac, carska porfira.

Grb Racke despotovine, na carskoj porfiri, manastir Šišatovac, sa krunom, časnim verigama i lavom koji drži mač u desnici.

Carski grb despota Đurđa Brankovića i sremskih despota

Ostavite odgovor

EnglishSerbian